Najważniejsze w skrócie
- Xignal w zakładzie spożywczym to system czujników w stacjach i pułapkach. Przez sieć LoRaWAN wysyłają informację o odłowie do panelu oraz mailem.
- BRCGS i IFS Food nie wymagają elektronicznego monitoringu gryzoni. Po wdrożeniu audytor sprawdza jednak, czy czujniki są ujęte w planie i na mapie oraz czy do każdego zdarzenia zapisano reakcję.
- BRCGS Food Safety Issue 9 w punkcie 4.14.5 nie dopuszcza trutek na gryzonie w strefach z otwartym produktem, chyba że trwa zwalczanie aktywnej inwazji.
- Czujnik w pułapce na gryzonie skraca czas od odłowu do reakcji. Przy comiesięcznych przeglądach może on wynosić kilka tygodni, a z czujnikiem liczy się w godzinach.
- Elektroniczny monitoring gryzoni nie zwróci się w małym zakładzie o niskim ryzyku, przy problemie z owadami ani tam, gdzie nikt nie reaguje na alerty.
Xignal to system czujników w stacjach i pułapkach. Przez sieć LoRaWAN wysyłają informację o odłowie do panelu oraz mailem. W zakładzie spożywczym z audytem BRCGS albo IFS elektroniczny monitoring gryzoni, taki jak Xignal, najbardziej przydaje się wewnątrz budynku. Dotyczy to stref z otwartym produktem, gdzie BRCGS nie pozwala na trutkę poza zwalczaniem aktywnej inwazji. Dotyczy to także miejsc, do których technik zagląda rzadko. Żaden z tych standardów go nie wymaga. Jeśli jednak go wdrożysz, audytor oceni nie sam system, tylko sposób pracy z danymi. Sprawdzi, czy czujniki są w planie i na mapie, czy do każdego zdarzenia zapisano reakcję oraz czy dane trafiają do analizy trendów. Poniżej znajdziesz informacje o tym, co standardy i przepisy mówią o trutkach w środku, gdzie czujniki mają sens, kiedy się nie zwrócą, jak przygotować wdrożenie i jak wygląda dowód dla audytora.
Co standardy i przepisy mówią o trutkach w hali
- BRCGS Food Safety Issue 9, punkt 4.14.5: trutek na gryzonie nie stosuje się w strefach produkcji i magazynowania, w których jest otwarty produkt, chyba że trwa zwalczanie aktywnej inwazji. Tam, gdzie trutka jest stosowana, ma być zabezpieczona. Każda brakująca stacja ma zostać zapisana, przeanalizowana i wyjaśniona.
- IFS Food wersja 8 nie ma takiego zakazu. Punkt 4.13.5 wymaga, żeby przynęty, pułapki i urządzenia na owady były sprawne, dostępne w wystarczającej liczbie, przeznaczone do tego celu, właściwie rozmieszczone i używane tak, aby nie zanieczyścić produktu. Wytyczne IFS dla audytorów podają przykładowe pytanie: gdzie stosujecie trutki.
- Wytyczne IFS do ochrony przed szkodnikami (IFS Pest Control Guideline, wersja 2 z września 2022 roku, dokument niewiążący) przypominają warunki z unijnych pozwoleń na rodentycydy antykoagulacyjne. Nie wolno ich używać do zapobiegania ani do monitorowania obecności gryzoni. Wyjątkiem jest tak zwane stałe wykładanie. Dopuszcza się je tylko dla produktów z difenakumem albo bromadiolonem, w miejscach o dużym ryzyku ponownego zasiedlenia i wtedy, gdy inne metody zawiodły. W części państw UE jest ono zakazane bez wyjątków. Przy zwalczaniu inwazji trutkę kładzie się tam, gdzie widać świeże ślady. Punkty z trutką kontroluje się co najmniej raz w tygodniu.
- Decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2024/816, oparta na opinii komitetu ds. produktów biobójczych ECHA, uznaje pułapki mechaniczne spełniające kryteria wytycznych NoCheRo za wystarczająco skuteczne w zwalczaniu myszy wewnątrz budynków. Warunkiem jest właściwa przynęta, rozmieszczenie i liczba pułapek. Dla szczurów i innych zastosowań takiej oceny nie przeprowadzono z braku danych. Część państw członkowskich zgłosiła zastrzeżenia, bo wniosek opiera się na jednym badaniu terenowym.
Wniosek dla zakładu jest prosty. W hali z otwartym produktem pracują pułapki. Trutka na zewnątrz zostaje tam, gdzie uzasadnia ją ocena ryzyka. Trutka w środku pojawia się tylko przy stwierdzonej inwazji. Musi być zabezpieczona i wycofana po opanowaniu inwazji. Czujnik w pułapce nie zmienia tych zasad. Skraca za to czas od odłowu do reakcji. Przy comiesięcznych przeglądach ten czas może wynosić kilka tygodni, a z czujnikiem liczy się w godzinach.
Gdzie w zakładzie czujniki mają sens
Tabela jest punktem wyjścia do oceny ryzyka, a nie gotowym planem. O rozmieszczeniu decyduje przegląd konkretnego zakładu.
| Strefa | Dlaczego | Czujnik |
|---|---|---|
| Magazyn surowców sypkich w workach i big-bagach | pokarm i schronienie, otwarte opakowania albo opakowania łatwe do naruszenia | zwykle tak |
| Produkcja z otwartym produktem, strefy wysokiej higieny | trutka niedopuszczalna poza inwazją, każdy dzień zwłoki oznacza ryzyko dla produktu | zwykle tak |
| Sufity podwieszane, korytka kablowe, zamknięte pomieszczenia techniczne | trudny dostęp, rzadkie kontrole; wytyczne IFS wskazują takie miejsca wprost | tak, jeśli sygnał dociera |
| Wewnętrzna strona bram i ramp | tędy gryzonie wchodzą do budynku | często |
| Magazyn opakowań i wyrobów zapakowanych | niższe ryzyko dla produktu, szkody w opakowaniach | zależnie od historii odłowów |
| Obwód budynku na zewnątrz | zamykane stacje deratyzacyjne i ocena ryzyka | rzadziej |
| Biura i część socjalna | niskie ryzyko dla produktu | zwykle nie |
Kiedy wdrożenie się nie zwróci
- Mały zakład o niskim ryzyku, bez historii gryzoni, z technikiem, który i tak często bywa na miejscu.
- Zakład, w którym nikt nie reaguje na alerty. Zapis zdarzenia bez reakcji jest dla audytora gorszy niż brak czujnika, bo dokumentuje zaniedbanie z dokładnością do minuty.
- Problem z owadami. Czujnik w pułapce na gryzonie nie wykryje moli, chrząszczy magazynowych ani karaczanów.
- Problem, którego przyczyna jest znana i nieusunięta: szczelina pod bramą, odpady przy ścianie. Czujnik pokaże kolejne odłowy, ale ich nie zatrzyma.
Jak przygotować wdrożenie w zakładzie z audytem
- Zaktualizuj ocenę ryzyka i plan zwalczania szkodników. Wskaż, które urządzenia mają czujniki i dlaczego. Jeśli w związku z monitoringiem zmieniasz częstotliwość kontroli, zmiana musi wynikać z udokumentowanej oceny ryzyka (BRCGS 4.14.2).
- Oznacz urządzenia z czujnikami na mapie. Numer w systemie ma odpowiadać numerowi na urządzeniu i na mapie (IFS 4.13.2, BRCGS 4.14.4).
- Sprawdź zasięg z każdego punktu przed ostatecznym montażem. Zwróć uwagę na miejsca za regałami, chłodnie i pomieszczenia za grubymi ścianami.
- Po montażu sprawdź każde urządzenie. Upewnij się, że zmiana stanu dociera do portalu i że przychodzi e-mail. To dowód sprawności, o którą pyta IFS w punkcie 4.13.5.
- Ustal, kto dostaje alerty, także w nocy, w weekend i w czasie urlopu. Określ też, w jakim czasie reaguje technik. Zapisz to w procedurze i w umowie z firmą DDD.
- Zapytaj wykonawcę, jak system sygnalizuje czujnik, który przestał się komunikować. Wpisz postępowanie w takiej sytuacji do procedury.
- Przeszkol pracowników. Nie powinni przestawiać pułapek ani rozbrajać ich przy sprzątaniu. Powinni zgłaszać uszkodzenia. BRCGS w punkcie 4.14.12 i tak wymaga, żeby znali oznaki szkodników i wiedzieli, komu je zgłaszać.
Jak wygląda dowód dla audytora
Audytor zobaczy historię zdarzeń i zapyta, co działo się po każdym z nich. Każde zdarzenie powinno mieć zamkniętą ścieżkę: alert, reakcja, znalezisko, działanie, zamknięcie. Poniżej przykład ilustracyjny, a nie zapis z konkretnego zakładu:
| Etap | Zapis |
|---|---|
| Alert | sobota, 02:14, pułapka P-17, magazyn mąki, status: odłów |
| Powiadomienie | e-mail do kierownika zmiany i do firmy DDD |
| Reakcja | sobota, 09:30, technik na miejscu, zgodnie z trybem z umowy |
| Znalezisko | mysz domowa w pułapce, świeże odchody przy regale obok, szczelina przy przejściu rury przez ścianę |
| Działanie | usunięcie odłowu, uzbrojenie pułapki, dodatkowe urządzenie przy regale, blokada i ocena partii mąki z najbliższych palet, zalecenie uszczelnienia przejścia |
| Zamknięcie | uszczelnienie wykonane we wtorek, zdjęcie w protokole, brak kolejnych zdarzeń w strefie przez następne tygodnie |
Oprócz tego audytor może poprosić o:
- plan i mapę z urządzeniami wyposażonymi w czujniki,
- procedurę reakcji na alert i listę osób, które dostają powiadomienia,
- eksport historii zdarzeń za wybrany okres; BRCGS w punkcie 4.14.4 dopuszcza zapisy prowadzone w kontrolowanym systemie elektronicznym,
- protokoły wizyt po alertach, z tym samym numerem urządzenia,
- analizę trendów, która obejmuje dane z urządzeń monitorujących, tak jak wymaga BRCGS w punkcie 4.14.11; więcej o tym w artykule analiza trendów szkodników,
- informację, kto ma dostęp do portalu i kto może zmieniać dane (IFS 2.1.2.1).
Łatwo potknąć się o dwa szczegóły. Status "rozbrojona" bez odłowu też wymaga reakcji, bo nierozstawiona pułapka nie łapie, a w historii wygląda jak luka w monitoringu. Pomiar temperatury z czujnika to informacja pomocnicza. Nie zastąpi wzorcowanych termometrów, na których opierasz zapisy HACCP.
Czego czujnik nie zrobi
Czujnik zgłasza, co dzieje się w urządzeniu, a nie w zakładzie. Pułapkę z odłowem trzeba opróżnić, a gryzonia rozpoznać. Technik nadal ogląda uszczelnienia, porządek, ślady żerowania i urządzenia na owady. Co najmniej raz w roku specjalista wykonuje też pogłębioną ocenę całego programu, której wymaga BRCGS w punkcie 4.14.10. Jeśli ślady gryzoni znajdzie audytor, kolejność działań opisujemy w artykule co robić, gdy audytor znajdzie ślady gryzoni. Jak MIXTUM dobiera i montuje czujniki w zakładach, opisujemy na stronie Xignal: elektroniczny monitoring gryzoni.
