Najważniejsze w skrócie
- Plan zwalczania szkodników przechodzi audyt, jeśli pokazuje, jakie szkodniki zagrażają zakładowi i w których strefach, jakimi urządzeniami oraz jak często są kontrolowane, kto za co odpowiada i co dzieje się po wykryciu.
- Minimalną zawartość planu zwalczania szkodników wskazuje IFS Food wersja 8 w punkcie 4.13.2 oraz BRCGS Food Safety Issue 9 w punktach 4.14.2 i 4.14.4.
- Wytyczne IFS do kontroli szkodników oceniają każdą strefę zakładu według prawdopodobieństwa pojawienia się szkodnika oraz skutków jego obecności. Na tej podstawie powstaje poziom ryzyka od 1 do 4.
- Ani IFS Food, ani BRCGS nie podają liczby kontroli w roku. Częstotliwość kontroli szkodników ma wynikać z oceny ryzyka i mieć zapisane uzasadnienie.
- Plan zwalczania szkodników, mapa urządzeń i analiza trendów to trzy różne dokumenty. Plan odwołuje się do mapy i analizy, ale ich nie zastępuje.
Plan zwalczania szkodników przechodzi audyt, jeśli można z niego odczytać, dlaczego program w zakładzie wygląda właśnie tak. Dokument ma pokazywać, jakie szkodniki zagrażają temu zakładowi i w których strefach, jakimi urządzeniami oraz jak często są kontrolowane, jakie środki stosujesz i gdzie ich nie ma, kto za co odpowiada i co dzieje się po wykryciu szkodnika. Minimalną zawartość wskazuje IFS Food wersja 8 w punkcie 4.13.2 oraz BRCGS Food Safety Issue 9 w punktach 4.14.2 i 4.14.4. Jeśli plan zawiera samą listę urządzeń, a nie ma w nim uzasadnienia, audytor wychwyci to po kilku pytaniach.
Plan odpowiada też na wymóg prawa. Załącznik II rozporządzenia (WE) nr 852/2004 w rozdziale IX pkt 4 wymaga odpowiednich procedur kontroli szkodników. Przepis nie narzuca formy, więc w małym lokalu plan może mieć dwie strony, a w zakładzie z certyfikatem BRCGS kilkanaście.
Plan, mapa i analiza trendów to trzy różne dokumenty
Te trzy dokumenty często leżą w jednej koszulce i bywają mylone, choć każdy odpowiada na inne pytanie. Plan wyjaśnia, dlaczego i jak działasz: jakie jest ryzyko, co z nim robisz, kto wykonuje zadania i jak często. Mapa pokazuje, gdzie znajduje się każde urządzenie i jaki ma numer. Analiza trendów pokazuje, co się dzieje i czy program działa. Plan odwołuje się do mapy i analizy, ale ich nie zastępuje. Gdy przestawiasz kilka pułapek, potrzebujesz nowej wersji mapy. Plan zmieniasz dopiero wtedy, gdy zmienia się ryzyko albo sposób działania. O pozostałych dokumentach piszemy osobno: mapa stacji deratyzacyjnych i analiza trendów szkodników.
Ocena ryzyka: plan zaczyna się od stref, a nie od urządzeń
IFS wymaga, żeby środki zwalczania były oparte na ocenie ryzyka. BRCGS wymaga, żeby częstotliwość inspekcji wynikała z udokumentowanej oceny ryzyka. Wytyczne IFS do kontroli szkodników (IFS Pest Control Guideline, wersja 2) pokazują prosty sposób. Dla każdej strefy oceniasz prawdopodobieństwo pojawienia się szkodnika (rzadko, możliwe, prawdopodobne) oraz skutki (niskie, średnie, wysokie). Z tabeli krzyżowej wynika poziom ryzyka od 1 do 4. Poziom 1 nie wymaga działań, 2 wymaga działań okresowych, na przykład uszczelnień, 3 stałych środków kontroli, takich jak higiena i regularny monitoring, a 4 środków szczególnych, dobranych do sytuacji. Prawdopodobieństwo oceniasz między innymi na podstawie analizy trendów i zgłoszeń, więc ocena ryzyka i analiza trendów wzajemnie się uzupełniają.
Według tych samych wytycznych każda strefa w planie ma mieć co najmniej: opis granic, szkodniki, które mogą w niej wystąpić, sposób wykrywania (urządzenie albo kontrola wzrokowa), liczbę urządzeń i liczbę kontroli w roku.
Przykład ilustracyjny: fragment oceny ryzyka fikcyjnej mieszalni przypraw i ziół z jedną halą. Zakład i oceny są wymyślone.
| Strefa | Szkodniki | Ryzyko | Urządzenia i kontrola |
|---|---|---|---|
| Teren wokół hali, wiata śmietnikowa | szczur wędrowny, mysz domowa, ptaki | 3 | zamykane i mocowane stacje z przynętą wzdłuż ogrodzenia i ścian, kontrola wzrokowa gniazd i odchodów ptaków |
| Rampa i magazyn surowców w workach | mysz domowa, omacnica spichrzanka, chrząszcze magazynowe, rozkruszki | 4 | pułapki mechaniczne bez trutki przy ścianach i bramach, pułapki feromonowe, kontrola dostaw przy przyjęciu |
| Mieszalnia i pakownia z otwartym produktem | mysz domowa, owady latające, owady magazynowe | 4 | pułapki mechaniczne bez trutki, lampy owadobójcze z płytą lepową poza miejscami nad produktem, pułapki feromonowe |
| Magazyn wyrobów w opakowaniach | mysz domowa, owady magazynowe | 2 | pułapki mechaniczne, pułapki feromonowe |
| Szatnie, jadalnia, biuro | karaczany, mrówki, mysz domowa | 2 | pułapki na owady biegające, kontrola wzrokowa |
Elementy planu według IFS Food v8 i BRCGS Issue 9
Tabela pokazuje, gdzie oba standardy wymagają poszczególnych elementów. Wpis "nie w tym punkcie" oznacza, że standard nie wymienia danego elementu w części o szkodnikach. Nie oznacza to, że go nie oczekuje.
| Element planu | IFS Food v8 | BRCGS Issue 9 |
|---|---|---|
| Otoczenie zakładu, szkodniki potencjalne i docelowe | 4.13.2 | 4.14.2 (ocena ryzyka) |
| Surowce i produkty oraz ich podatność na szkodniki | 4.13.2 | 4.14.2 (ocena ryzyka) |
| Słabe punkty budynku: sufity, piwnice, rury, narożniki | 4.13.2 | 4.1.3, 4.4.5, 4.4.7, 4.4.8 |
| Plan zakładu z oznaczonymi urządzeniami | 4.13.2 | 4.14.4 |
| Rodzaje urządzeń, ich liczba i sprawność | 4.13.5 | 4.14.5, 4.14.6 |
| Środki z instrukcją użycia i bezpieczeństwa | 4.13.2 | 4.14.4, także postępowanie w nagłym wypadku |
| Częstotliwość inspekcji z uzasadnieniem | 4.13.2 | 4.14.2 |
| Podział odpowiedzialności i zakres usługi wykonawcy | 4.13.2, 4.13.3 | 4.14.2, 4.14.4 |
| Wynajęte magazyny | 4.13.2 | cały zakład (deklaracja celu 4.14) |
| Kontrola dostaw pod kątem szkodników | 4.13.6 | nie w tym punkcie |
| Kiedy przeglądać ocenę ryzyka i plan | nie w tym punkcie | 4.14.2 (zmiany budynku lub procesu, poważny problem), 4.14.10 (co najmniej raz w roku) |
| Analiza trendów | 4.13.7 | 4.14.11 |
| Szkolenie pracowników w rozpoznawaniu śladów | 4.13.3 (osoba nadzorująca) | 4.14.12 (wszyscy pracownicy) |
Częstotliwość kontroli i jej uzasadnienie
Żaden z dwóch standardów nie podaje liczby. Oba wymagają, żeby częstotliwość wynikała z oceny ryzyka i była zapisana. Wytyczne IFS definiują odstęp między kontrolami jako najdłuższy czas między dwiema wizytami. Nakazują dobierać go do cyklu rozwojowego szkodników, które mogą wystąpić w strefie. Po wykryciu szkodnika trzeba działać tak często, jak wymaga sytuacja, w razie potrzeby codziennie. W przykładowej tabeli dla średniej wielkości zakładu wytyczne podają sześć kontroli w roku dla gryzoni na zewnątrz i wewnątrz oraz dla karaczanów, a cztery dla owadów latających. Mole i chrząszcze magazynowe są tam kontrolowane wzrokowo przy każdej wizycie. To przykład jednego zakładu, nie norma.
Uzasadnienie w planie powinno być argumentem, a nie samą liczbą. Słabo brzmi: "kontrola co miesiąc". Lepiej: "magazyn surowców: kontrola pułapek feromonowych co 4 tygodnie, bo omacnica spichrzanka w temperaturze hali może przejść pełny rozwój w kilka tygodni, a zakład przyjmuje orzechy i susze od kilku dostawców". Takie zdanie audytor może zestawić z historią odłowów i z kartami dostaw. Plan powinien też mówić, co zmienia częstotliwość: wykrycie szkodnika w strefie, sezon, przebudowa, nowy surowiec. Ciągły monitoring elektroniczny wytyczne wymieniają jako system wczesnego ostrzegania, który skraca czas reakcji między wizytami.
Progi i postępowanie po wykryciu szkodnika
Wytyczne IFS do kontroli szkodników mówią, że ścieżkę eskalacji trzeba ustalić z góry, a dla inwazji określić wartości krytyczne i działania. W planie oznacza to dwie rzeczy: próg dla każdej strefy i grupy szkodników, po którego przekroczeniu zakład reaguje, oraz opis reakcji na kolejnych poziomach. Strefy z otwartym produktem mają niższe progi niż magazyn wyrobów w opakowaniach. BRCGS dodaje wymóg, żeby po stwierdzeniu aktywności od razu ustalić, które produkty są zagrożone, i objąć je procedurą produktu niezgodnego (4.14.8).
Przykład ilustracyjny ścieżki dla tej samej fikcyjnej mieszalni:
- Aktywność w stacji zewnętrznej poniżej progu strefy: zapis w protokole, bez dodatkowych działań.
- Aktywność zewnętrzna powyżej progu albo tuż przy ścianie hali: przegląd otoczenia i uszczelnień w tym rejonie, częstsza kontrola tych stacji do czasu spadku.
- Każdy ślad gryzonia w magazynie surowców, mieszalni albo pakowni: zgłoszenie osobie nadzorującej tego samego dnia, szukanie drogi wejścia, dodatkowe pułapki w rejonie, przegląd surowców i produktu w promieniu zapisanym w planie, decyzja o produkcie według procedury produktu niezgodnego.
- Powtórzenie w tej samej strefie w kolejnym okresie albo żywe owady w dostawie: przegląd programu przez specjalistę, aktualizacja oceny ryzyka i planu, a przy zasiedlonym surowcu rozważenie zabiegu na całej partii zamiast jej utylizacji.
Preparaty i trutki w planie
Plan wymienia stosowane środki z instrukcjami użycia i bezpieczeństwa (IFS 4.13.2), a BRCGS dodaje postępowanie w nagłym wypadku (4.14.4). Do planu dołącza się karty charakterystyki. Produkty biobójcze stosowane w Polsce podlegają wpisowi do Wykazu Produktów Biobójczych prowadzonego przez URPL, więc przy każdym preparacie podaj numer pozwolenia, aby audytor albo inspektor mógł go sprawdzić. Plan musi też jasno mówić, gdzie trutki nie ma. BRCGS nie dopuszcza jej w strefach z otwartym produktem poza zwalczaniem aktywnej inwazji. Wytyczne IFS idą w tym samym kierunku: jeśli środki chemiczne stosuje się regularnie, plan ma wyjaśnić dlaczego i pokazać, jak zakład zamierza zastępować je zapobieganiem oraz metodami fizycznymi i mechanicznymi.
Czego audytor w planie nie przyjmie
- Oceny ryzyka, w której każda strefa ma ten sam poziom, od magazynu opakowań po mieszalnię z otwartym produktem.
- Częstotliwości bez uzasadnienia albo innej niż w umowie i w datach protokołów.
- Programu tylko na gryzonie w zakładzie, który przyjmuje surowce podatne na owady magazynowe.
- Pominiętego wynajętego magazynu, placu składowego albo wiaty śmietnikowej.
- Odpowiedzialności opisanej ogólnikiem w rodzaju "zakład współpracuje z wykonawcą" zamiast konkretów: kto uszczelnia, kto sprząta pod regałami, kto sprawdza dostawy, kto zgłasza obserwacje między wizytami.
- Braku progów i ścieżki eskalacji, przez co każdy odłów kończy się improwizacją.
- Daty ostatniego przeglądu sprzed przebudowy albo zmiany asortymentu.
- Listy preparatów, których wykonawca od dawna nie stosuje.
MIXTUM przygotowuje plan po przeglądzie zakładu i otoczenia, razem z mapą i harmonogramem wizyt. Pozostałe dokumenty, które dostajesz do audytu, opisujemy w artykule o dokumentacji DDD.
