Żywiak chlebowiec: szkodnik spiżarni, magazynu i apteki

Żywiak chlebowiec (Stegobium paniceum) to rudobrązowy chrząszcz o długości od 2 do 3,5 mm. Żeruje w produktach, w których w zakładzie często nikt nie szuka owadów: w przyprawach, suszonych ziołach, herbatach ziołowych, lekach roślinnych i suplementach z suszem, suchej karmie dla zwierząt, a poza żywnością także w papierze, tekturze i oprawach książek. Szkody powodują larwy, ale najpierw zwykle widać dorosłe chrząszcze, bo latają i lecą do światła. Siadają na parapetach i pod lampami, często w innym pomieszczeniu niż zasiedlony towar. Dlatego chrząszcz na oknie biura to sygnał, żeby sprawdzić pobliskie magazyny, a nie samo biuro.

Jak wygląda i z czym go pomylić

Chrząszcz ma walcowate ciało pokryte krótkimi, żółtawymi włoskami. Na pokrywach ma rzędy drobnych dołków, które tworzą podłużne prążki. Głowa jest schowana pod przedpleczem, więc z góry owad wygląda jak mały garbek bez głowy. Czułki kończą się trzema wydłużonymi, spłaszczonymi członami. Larwa jest biaława, owłosiona, zgięta w literę C i dorasta do około 5 mm. Przepoczwarcza się w kokonie sklejonym z przędzy i okruchów produktu, zwykle wewnątrz zasiedlonego towaru.

Z tej samej rodziny pochodzą dwa gatunki, z którymi żywiaka myli się najczęściej. Kołatek domowy jest większy i ciemniejszy, a jego larwy żyją w drewnie, którego żywiak nie je. Cygarowiec (Lasioderma serricorne) ma czułki piłkowane, bez wyraźnej buławki, oraz gładkie pokrywy bez prążków. W Polsce spotyka się go rzadziej, głównie w magazynach tytoniu, w suszarniach ziół i w portach. Różnicę widać pod lupą w budowie czułków. Ustal ją, zanim zamówisz pułapki, bo oba gatunki wabi inny feromon.

Dlaczego zjada prawie wszystko

Żywiak nosi w sobie symbiotyczne drożdże, które dostarczają larwom witamin z grupy B. Samica przekazuje je na powierzchni jaj, a larwa zjada je przy wylęgu. Dzięki temu rozwija się w materiałach ubogich w składniki odżywcze, na których inne szkodniki magazynowe nie przeżyją: w suchej przyprawie, w zielu, w papierze. W literaturze opisano żerowanie nawet na surowcach trujących, takich jak pokrzyk wilcza jagoda, i na preparatach ze strychniną.

Samica składa kilkadziesiąt do około stu jaj, pojedynczo w produkcie albo tuż obok niego. Młode larwy są bardzo małe i ruchliwe. Szukają pokarmu i wchodzą w najdrobniejsze szczeliny opakowań, a dorosłe chrząszcze przegryzają się przez papier i folię. Rozwój zależy od temperatury: w 17 stopniach pokolenie trwa ponad pół roku, w 26 do 27 stopniach około 10 tygodni. Optimum leży blisko 30 stopni przy 60 do 90 procent wilgotności powietrza, a poniżej około 15 stopni rozwój ustaje. W nieogrzewanym pomieszczeniu żywiak daje jedno pokolenie w roku, w ogrzewanym magazynie kilka. Dlatego w ciepłej części budynku populacja rośnie także zimą.

Gdzie szukać żywiaka w zakładzie

Program monitoringu w zakładzie spożywczym zwykle skupia się na mące, zbożu i bakaliach. Żywiak często siedzi gdzie indziej. Przejrzyj:

• magazyn przypraw i dodatków: paprykę, chili, mieszanki przyprawowe, susze warzywne, otwarte worki w naważalni;
• surowce zielarskie, herbaty ziołowe, susze do suplementów, kapsułki i tabletki z suszem roślinnym;
• pieczywo suche, sucharki, herbatniki, bułkę tartą, makaron, mieszanki piekarskie, orzechy i nasiona;
• suchą karmę dla zwierząt i pokarm dla ptaków, także zwroty z handlu i towar przeterminowany, który czeka na utylizację;
• próbki archiwalne i wzorcowe w laboratorium i w dziale jakości, które miesiącami stoją w kartonach;
• zbożowe przynęty w stacjach deratyzacyjnych, jeśli długo nie były wymieniane, oraz zapasy ziarna i karmy, które gryzonie naniosły do stropów i pustek w ścianach;
• archiwum dokumentów, kartony opakowań zbiorczych, materiały reklamowe z papieru;
• strych i stropodach: gniazda ptaków i os bywają źródłem chrząszczy, które potem wychodzą przy kratkach wentylacyjnych.

Ślady, które go zdradzają

• Drobne, okrągłe otwory w opakowaniach i w samym produkcie, podobne do śladów po śrucie: to otwory wylotowe dorosłych chrząszczy.
• Mączka i sypki pył na dnie worka lub kartonu. Przy silnym zasiedleniu produkt rozsypuje się w palcach.
• Chrząszcze na oknach, pod lampami i w pułapkach świetlnych, najliczniejsze w ciepłe wieczory.
• Białe, owłosione larwy w kształcie litery C i kokony z okruchów, widoczne po rozsypaniu produktu na jasnej tacy.

Co oznacza dla zakładu

Straty masy są małe. Problemem jest to, że żywiak siedzi w surowcach wysokiej wartości i o długim terminie składowania: przyprawach, ziołach, surowcu farmaceutycznym. Partia z otworami i owadami nie przejdzie kontroli jakości u odbiorcy. W przypadku surowca zielarskiego do leków czy suplementów do problemu jakości dochodzi pytanie o wiarygodność całego łańcucha dostaw. Dla audytora ważne jest, czy zakład wie, gdzie żywiak się rozwija, i czy program monitoringu obejmuje magazyn przypraw, archiwum próbek oraz strefę zwrotów. Punkty kontrolne ustawione wyłącznie przy linii produkcyjnej tego nie pokażą.

Jak zwalczamy

Zaczynamy od znalezienia źródła. Obejmuje to przegląd towaru w promieniu, w którym pojawiają się chrząszcze, otwarcie opakowań zbiorczych z najstarszych dostaw oraz sprawdzenie miejsc spoza produkcji z listy powyżej. Do potwierdzenia gatunku i obserwacji trendu służą pułapki z feromonem żywiaka, które łapią samce. Pułapka na mole go nie zwabi. Zasiedlone partie ziół, herbat, przypraw i ziaren gazujemy w komorze fumigacyjnej przy naszej siedzibie w Rzezawie. Gaz dociera do jaj i larw w środku worka i kartonu. Do komory trafiają też książki i dokumenty. Większe zbiory archiwalne opisujemy na stronie fumigacja akt i archiwów. Towar, którego nie opłaca się ratować, trzeba usunąć razem z opakowaniem, a regały i szczeliny odkurzyć. Oprysk samych ścian i okien ma ograniczone znaczenie: zabija chrząszcze, które już wyszły, a larwy w towarze rozwijają się dalej. Opis usług: dezynsekcja i komory fumigacyjne.