Obowiązkowa deratyzacja: terminy gminne i kary za brak

Deratyzacja jest obowiązkowa tam i wtedy, gdzie wskazuje to regulamin utrzymania czystości i porządku w twojej gminie. Każda rada gminy musi wyznaczyć w nim obszary obowiązkowej deratyzacji oraz terminy jej przeprowadzania. Niezależnie od regulaminu ustawa o chorobach zakaźnych nakłada na właściciela, posiadacza i zarządcę nieruchomości obowiązek zwalczania gryzoni, gdy się pojawią. Za niewykonanie obowiązku z regulaminu grozi grzywna: w mandacie do 500 zł, w sądzie od 20 do 5000 zł.

Dwie podstawy prawne: regulamin gminy i ustawa o chorobach zakaźnych

Pierwsza podstawa to ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach. Art. 4 ust. 2 pkt 8 wskazuje jako jeden z obowiązkowych elementów regulaminu "wyznaczanie obszarów podlegających obowiązkowej deratyzacji i terminów jej przeprowadzania". Regulamin jest aktem prawa miejscowego, więc obowiązuje każdego właściciela nieruchomości na terenie gminy. Art. 5 ust. 1 pkt 5 nakazuje właścicielom wykonywać obowiązki określone w regulaminie. To ta podstawa wyznacza kalendarz: wiosnę i jesień, trzy terminy w roku albo deratyzację ciągłą przez zimę.

Druga podstawa to ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Art. 22 ust. 1 pkt 2 nakazuje właścicielowi, posiadaczowi lub zarządzającemu nieruchomością zwalczać gryzonie, insekty i szkodniki. Ten obowiązek nie ma terminów. Działa zawsze, gdy gryzonie pojawią się na nieruchomości, także w gminie, której regulamin nie obejmuje danego budynku. Wiele regulaminów powtarza tę zasadę własnymi słowami. Przykładem jest regulamin wrocławski: deratyzację przeprowadza się każdorazowo w przypadku wystąpienia populacji gryzoni (§ 30 ust. 5).

W zakładzie spożywczym dochodzi trzecia warstwa: rozporządzenie (WE) nr 852/2004 wymaga procedur kontroli szkodników przez cały rok (załącznik II, rozdział IX, pkt 4). W takim obiekcie gminny termin jest najmniej istotną częścią programu, bo stacje i tak są ustawione oraz kontrolowane w stałym rytmie.

Kogo obejmuje obowiązek

Obowiązki z ustawy spoczywają na "właścicielu nieruchomości". Ustawa rozumie przez to także współwłaścicieli, użytkowników wieczystych, zarządców i każdego, kto włada nieruchomością (art. 2 ust. 1 pkt 4). W budynku z wyodrębnionymi lokalami obowiązki właścicieli lokali i nieruchomości wspólnej obciążają wspólnotę albo spółdzielnię mieszkaniową (art. 2 ust. 3). To, co wynika z tego dla zarządcy budynku wielorodzinnego, opisujemy na stronie DDD dla zarządców nieruchomości i wspólnot.

To, czy obowiązek dotyczy twojej nieruchomości, zależy od regulaminu. Część gmin obejmuje deratyzacją wszystkie nieruchomości. Inne wymieniają konkretne rodzaje obiektów. Regulaminy dużych miast zwykle wskazują podpiwniczone budynki wielolokalowe, lokale gastronomiczne, sklepy spożywcze, magazyny żywności, miejsca gromadzenia odpadów i obiekty zbiorowego żywienia. Biuro w budynku bez piwnic w takiej gminie może w ogóle nie mieć obowiązku wynikającego z regulaminu.

Terminy w trzech miastach: jak bardzo się różnią

Miasto	Kogo obejmuje	Terminy
Warszawa	m.in. podpiwniczone budynki wielolokalowe, gastronomia z terenem pod podestami ogródków, sklepy spożywcze, magazyny żywności i płodów rolnych, zbiorowe żywienie, komórki i śmietniki zabudowy wielolokalowej, zakłady gospodarki odpadami	dwa razy w roku: od 1 kwietnia do 31 maja i od 1 listopada do 31 grudnia
Wrocław, centrum między Odrą a Starą Odrą i wyznaczonymi ulicami	wszystkie nieruchomości, także sieć kanalizacyjna, studnie i komory sieci podziemnych	trzy razy w roku: od 1 stycznia do 31 marca, od 1 maja do 30 września, od 1 listopada do 31 grudnia
Wrocław, reszta miasta	m.in. budynki wielolokalowe z piwnicami, gastronomia, handel spożywczy, zakłady przetwórstwa żywności, magazyny żywności, szpitale, hotele i inne obiekty noclegowe, dworce, budynki użyteczności publicznej	dwa razy w roku: cały marzec i cały listopad
Kraków	właściciele wszystkich nieruchomości	w sposób ciągły od 15 października do 15 marca, w gastronomii zbiorowego żywienia przez cały rok

Źródła: § 24 regulaminu m.st. Warszawy (uchwała z 7 grudnia 2023 r.), § 30 regulaminu Wrocławia (tekst jednolity ogłoszony 6 czerwca 2024 r.), art. 35 regulaminu Krakowa (uchwała z 27 kwietnia 2022 r.). Z tabeli płyną dwa wnioski. Jeśli masz lokale w kilku miastach, nie możesz przyjąć jednego terminu deratyzacji dla wszystkich lokalizacji. "Deratyzacja wiosną i jesienią" nie jest regułą ogólnopolską. W Krakowie obowiązek trwa całą zimę, a w centrum Wrocławia obejmuje także lato.

Jak sprawdzić terminy w swojej gminie

1. Znajdź aktualny regulamin utrzymania czystości i porządku gminy. Jest w Biuletynie Informacji Publicznej gminy i w dzienniku urzędowym województwa. Sprawdź, czy czytasz tekst jednolity albo ostatnią uchwałę, bo regulaminy często się zmieniają.
2. Znajdź rozdział o obszarach obowiązkowej deratyzacji. Zwykle znajduje się pod koniec, przed przepisami końcowymi.
3. Sprawdź, czy twoja nieruchomość jest na liście obiektów albo w wyznaczonym obszarze. W dużych miastach obszary opisuje się ulicami i rzekami.
4. Zapisz terminy oraz informację, czy deratyzacja ma być jednorazowa w danym terminie, czy ciągła przez cały okres.
5. Sprawdź gminę, w której nieruchomość faktycznie leży. Zakład z adresem pocztowym dużego miasta często stoi w sąsiedniej gminie, a tam obowiązuje zupełnie inny regulamin.

Kto kontroluje i jakie są kary

Niewykonanie obowiązku z regulaminu jest wykroczeniem zagrożonym karą grzywny (art. 10 ust. 2a ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach). Straż gminna albo miejska może nałożyć za nie mandat (rozporządzenie MSWiA w sprawie wykroczeń, za które strażnicy straży gminnych są uprawnieni do nakładania grzywien w drodze mandatu karnego, t.j. Dz.U. 2026 poz. 167, § 2 ust. 1 pkt 5). Grzywna w postępowaniu mandatowym wynosi do 500 zł (art. 96 § 1 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia). Jeśli sprawa trafi do sądu, grzywna może wynieść od 20 do 5000 zł (art. 24 § 1 Kodeksu wykroczeń).

Mandat nie kończy sprawy. Wójt, burmistrz albo prezydent miasta, który stwierdzi niewykonanie obowiązku, wydaje decyzję nakazującą jego wykonanie. Taka decyzja podlega egzekucji administracyjnej (art. 5 ust. 7 i 9 ustawy). Równolegle działa Państwowa Inspekcja Sanitarna. Państwowy powiatowy inspektor sanitarny może w drodze decyzji nakazać przeprowadzenie deratyzacji nieruchomości lub pomieszczeń (art. 33 ust. 2 pkt 2 ustawy o chorobach zakaźnych). Nieprzestrzeganie wymagań higieniczno-sanitarnych z art. 22 jest osobnym wykroczeniem zagrożonym grzywną (art. 50 pkt 2).

W praktyce kontrola zwykle zaczyna się od skargi. Mieszkaniec widzi szczury przy śmietniku. Sąsiad lokalu gastronomicznego pisze do straży miejskiej albo do sanepidu. Wtedy liczy się to, co możesz pokazać od ręki.

Co jest dowodem, że deratyzację zrobiono

Przepisy nie określają wzoru dokumentu. Kontrolujący chce jednak zobaczyć, że zabieg wykonano w terminie, na całej nieruchomości i w bezpieczny sposób. Dobrze, jeśli masz:

• umowę albo zlecenie z firmą DDD, z adresem nieruchomości,
• protokół z każdej wizyty: data, zakres (piwnice, śmietnik, teren wokół budynku), nazwa preparatu, liczba i rozmieszczenie punktów,
• mapę stacji deratyzacyjnych,
• przy deratyzacji ciągłej protokoły z kolejnych kontroli stacji, bo jedna wizyta w październiku nie udowodni deratyzacji trwającej do marca,
• ogłoszenie dla mieszkańców albo pracowników z informacją, gdzie wyłożono preparat.

Błędy, przez które obowiązek formalnie nie jest wykonany

• Trutka została wyłożona raz na początku terminu i nikt jej później nie sprawdza. Przy terminach ciągłych to za mało. Przy każdych innych stacje także trzeba kontrolować, żeby wiedzieć, czy gryzonie żerują.
• Deratyzacja odbywa się w terminach z innej gminy, na przykład z gminy właściwej dla siedziby firmy zamiast z miejsca, w którym stoi magazyn.
• Preparat leży luzem na posadzce albo przy śmietniku. Regulamin Wrocławia wprost wymaga, żeby preparaty zabezpieczyć przed dostępem i przypadkowym spożyciem przez ludzi, zwierzęta domowe i ptaki (§ 30 ust. 1).
• Zabieg obejmuje tylko budynek, bez altany śmietnikowej, komórek i terenu wokół, choć regulamin wymienia je osobno.
• Gminny termin jest traktowany jako jedyny obowiązek. Szczur w lipcu wymaga działania w lipcu, bo tak mówi ustawa o chorobach zakaźnych i większość regulaminów.

Przykład ilustracyjny, nie opis klienta: sieć sklepów ma lokale w Warszawie i we Wrocławiu oraz zleca deratyzację wszystkich lokalizacji w marcu i w listopadzie. We Wrocławiu poza centrum to się zgadza. W Warszawie marcowa akcja wypada przed wiosennym oknem od 1 kwietnia do 31 maja, a w centrum Wrocławia brakuje letniego terminu od 1 maja do 30 września. Formalnie w części lokali obowiązek nie jest wykonany, choć firma płaci za dwie akcje w roku w każdym sklepie. Harmonogram trzeba ułożyć osobno dla każdej gminy.