Czy fumigacja jest bezpieczna dla żywności i czy zostają pozostałości

Czy fumigacja jest bezpieczna, rozstrzyga się nie w czasie zabiegu, lecz po nim: podczas odgazowania, pomiaru stężenia i dopuszczenia towaru do obrotu. Tak, jeśli zabieg wykonuje uprawniony wykonawca w szczelnej przestrzeni, a towar i obiekt są zwalniane dopiero po wietrzeniu i pomiarze stężenia. Fosforowodór, którym gazuje się zboże i surowce roślinne, jest bardzo toksyczny dla ludzi w czasie zabiegu, ale nie wiąże się trwale z żywnością i po wietrzeniu z niej uchodzi. Prawo UE dopuszcza w pszenicy najwyżej 0,05 mg/kg jego pozostałości, a w przyprawach, herbacie i ziołach do naparów 0,02 mg/kg. Pytanie o bezpieczeństwo fumigacji oznacza w praktyce trzy osobne kwestie: bezpieczeństwo ludzi w czasie zabiegu, bezpieczeństwo żywności po zabiegu oraz wpływ gazu na towar i wyposażenie obiektu.

Ludzie: ryzyko trwa do ostatniego pomiaru

Fosforowodór blokuje oddychanie komórkowe. Pierwsze objawy zatrucia to według międzynarodowej karty bezpieczeństwa chemicznego (ICSC 0694, fosfan) ból głowy, zawroty głowy, nudności, ból w klatce piersiowej i duszność. Przy większym narażeniu mogą pojawić się zaburzenia rytmu serca, drgawki i utrata przytomności. Obrzęk płuc może wystąpić dopiero po kilku godzinach. Trzy cechy gazu pokazują, dlaczego przy fumigacji sama ostrożność nie wystarcza. Potrzebne są uprawnienia i przyrząd pomiarowy:

• Jest cięższy od powietrza, więc zbiera się nisko: w piwnicach, kanałach, zagłębieniach i sąsiednich pomieszczeniach na niższym poziomie.
• Czysty fosforowodór jest bezwonny. Zapach czosnku albo karbidu, który czasem czuć przy zabiegu, pochodzi z domieszek i według ICSC nie jest wystarczającym ostrzeżeniem. Brak zapachu nie oznacza, że jest bezpiecznie.
• Najwyższe dopuszczalne stężenie w powietrzu na stanowisku pracy wynosi w Polsce 0,14 mg/m3, a chwilowe 0,28 mg/m3 (rozporządzenie w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń, wartości bez zmian po nowelizacji z marca 2026 r.). Tak niskie stężenia wykrywa tylko przyrząd pomiarowy.

W Polsce dochodziło do śmiertelnych zatruć fosforowodorem, także wśród dzieci, po niewłaściwym stosowaniu fumigantów. Po takich zdarzeniach KRUS w styczniu 2025 r. przypominał, że fumigantów nie stosuje się w budynkach i pomieszczeniach, w których przebywają ludzie albo zwierzęta. Zabieg wolno powierzyć tylko osobom z zaświadczeniem ze szkolenia z fumigacji (komunikat KRUS). Od 6 marca 2026 zaświadczenie trzeba okazać już przy zakupie fumigantu. Opisujemy to w artykule fumiganty od 6 marca 2026.

Jako zleceniodawca powinieneś zobaczyć przy zabiegu oznakowaną strefę z tablicami ostrzegawczymi, zamknięte i zabezpieczone wejścia, pomiary stężenia na granicy strefy i w sąsiednich pomieszczeniach oraz jasną informację, kiedy i po jakim pomiarze obiekt zostanie zwolniony. Jeśli wykonawca nie ma przyrządu pomiarowego, to nie jest fumigacja, tylko zgadywanie.

Żywność: ile pozostałości dopuszcza prawo i jak to sprawdzić

Najwyższe dopuszczalne poziomy pozostałości fosforowodoru w żywności określa rozporządzenie (WE) nr 396/2005, a obecne wartości wprowadziło rozporządzenie (UE) 2016/1785. Wynik obejmuje fosforowodór razem z fosforkami, z których się uwalnia. Liczy się więc do niego także niezużyty preparat, który zostałby w towarze. Wybrane wartości z bazy pestycydów UE:

Produkt	Najwyższy dopuszczalny poziom (mg/kg)
Pszenica, żyto, jęczmień, owies, ryż	0,05
Kukurydza, proso, sorgo, gryka	0,7
Sezam, len, mak, słonecznik, rzepak, soja, orzeszki ziemne	0,05
Migdały, orzechy laskowe, orzechy włoskie	0,09
Pistacje	0,1
Kawa (ziarno)	0,15
Herbata, zioła do naparów, kakao	0,02
Przyprawy: nasiona, owoce, kora, korzenie, pąki	0,02
Świeże owoce i warzywa	0,01 (granica oznaczalności)

Podręcznik fumigacji FAO opisuje fosforowodór jako gaz, który praktycznie nie reaguje z większością towarów i nie zostaje w nich w niezmienionej postaci w istotnych ilościach. Ryzyko przekroczenia rośnie, gdy partię wydaje się przed końcem wietrzenia, na przykład po to, żeby zdążyć z wysyłką.

W dokumentach od dostawców łatwo tu o pomyłkę. Pomiar stężenia w powietrzu przy partii, wpisany do protokołu fumigacji, mówi, czy można bezpiecznie wejść i rozładować towar. Nie jest badaniem pozostałości w produkcie. Jeśli twój odbiorca albo specyfikacja wymaga wyniku w mg/kg, potrzebujesz badania próbki w akredytowanym laboratorium.

Fala wycofań przypraw i sezamu z lat 2020 i 2021 nie dotyczyła fosforowodoru, tylko tlenku etylenu, który w UE jest zakazany. Wyjaśniamy to w artykule tlenek etylenu w przyprawach.

Towar i obiekt: czego gaz nie zmienia, a co może uszkodzić

• Nasiona. Według FAO fosforowodór w dawkach owadobójczych nie wpływa w normalnych warunkach na kiełkowanie, więc zgazowane ziarno siewne nadaje się do siewu.
• Metale i elektronika. Fosforowodór reaguje z miedzią i jej związkami, ze srebrem i złotem. W gazowanym budynku, silosie albo hali trzeba zabezpieczyć albo wynieść styki, rozdzielnie, czujniki i sterowniki. Przy komorze powiedz wykonawcy o metalowych elementach towaru.
• Pleśń i bakterie. Fosforowodór ich nie niszczy. W badaniach wilgotnego ziarna spowalniał rozwój grzybów magazynowych, ale go nie zatrzymał. Zawilgocone ziarno trzeba suszyć niezależnie od fumigacji.
• Martwe owady. Zostają w towarze razem z wylinkami i odchodami. Dla działu jakości to nadal zanieczyszczenie fizyczne, więc po zabiegu partię trzeba oczyścić albo przesiać, jeśli wymaga tego specyfikacja.

Kiedy bezpieczniejsza jest inna metoda

Fumigacja nie zawsze jest właściwą odpowiedzią i wykonawca powinien powiedzieć to przed wyceną. Inną metodę warto rozważyć w czterech sytuacjach:

• Towar ma certyfikat ekologiczny. Fosforowodoru nie ma w wykazie substancji dopuszczonych w produkcji ekologicznej, więc w grę wchodzi atmosfera z dwutlenkiem węgla albo azotem, mrożenie lub obróbka termiczna, uzgodnione z jednostką certyfikującą.
• Zasiedlony towar stoi w budynku, w którym ktoś mieszka albo pracuje za cienką ścianą, na przykład w sklepie na parterze kamienicy. Tam, gdzie nie da się wyznaczyć strefy i zapewnić, że gaz nie przeniknie do ludzi, towar trzeba wywieźć do komory albo usunąć.
• Problem jest mikrobiologiczny: pleśń, podwyższona liczba bakterii, Salmonella. Fumigacja owadobójcza go nie rozwiąże, a zabieg bez potrzeby zwiększy tylko ryzyko i koszt.
• Partia jest mała, a towar tani. Kilka kartonów można zamrozić albo zutylizować, co bywa rozsądniejsze niż zabieg z pełną dokumentacją.

Co sprawdzić w dokumentach wykonawcy przed audytem

• zaświadczenie o ukończeniu szkolenia w zakresie stosowania środków ochrony roślin metodą fumigacji dla osoby, która wykonała zabieg;
• nazwę środka, numer zezwolenia i kartę charakterystyki;
• protokół z kubaturą albo masą towaru, dawką, godziną rozpoczęcia i zakończenia ekspozycji, temperaturą i pomiarami stężenia w trakcie;
• pomiar przed zwolnieniem partii albo obiektu z datą, godziną, wynikiem i podpisem;
• wynik badania pozostałości, jeśli wymaga go odbiorca albo twoja specyfikacja;
• wpis zabiegu w programie ochrony przed szkodnikami, z przyczyną i działaniami po zabiegu.

Audytor IFS albo BRCGS obejrzy protokół, a potem zapyta, skąd wziął się szkodnik i co zmieniono, żeby nie wrócił. Jak wygląda cała dokumentacja programu, opisujemy w artykule o dokumentacji DDD. W komorach fumigacyjnych w Rzezawie wynik pomiaru przed wydaniem partii wpisujemy do protokołu, który dostajesz razem z towarem.