Mrówka faraona: dlaczego domowe sposoby ją rozmnażają

Mrówka faraona (Monomorium pharaonis) to drobna mrówka. Robotnice mają około 2 mm długości (1,5 do 2,5 mm), są żółtawe do jasnobrązowych i mają ciemniejszy koniec odwłoka. Gatunek pochodzi z tropików. W Polsce żyje wyłącznie w ogrzewanych budynkach, gdzie notowano go już w XIX wieku. Kolonie mają wiele królowych i rozmnażają się przez podział. Dlatego oprysk rozprasza je po budynku, zamiast je zniszczyć. Zwalczanie opiera się na przynętach, które robotnice zanoszą do gniazd. Program obejmuje cały budynek, a nie jedno mieszkanie czy jedną salę.

Jak rozpoznać mrówkę faraona

Jeśli zimą widzisz drobne, jasne mrówki w kuchni, łazience albo na parapecie nad grzejnikiem w bloku, szpitalu, hotelu czy piekarni, to zwykle jest to mrówka faraona. Mrówki ogrodowe wchodzą do budynków wiosną i latem. Są wyraźnie większe i ciemniejsze. Robotnice mrówki faraona chodzą wąskimi ścieżkami wzdłuż kabli, rur z ciepłą wodą, listew i fug. Tymi trasami przechodzą między pomieszczeniami i piętrami. Królowe mają około 4 mm i są ciemniejsze od robotnic. Samce są czarne.

Nie zobaczysz roju skrzydlatych mrówek, bo kopulacja odbywa się w gnieździe, bez lotów godowych. Robotnica ma żądło, ale rzadko go używa. Mrówki szybko znajdują słodkie i tłuste jedzenie zostawione na chwilę na blacie. Kolumna idąca do otwartego słoika z dżemem albo do resztek mięsa to typowy pierwszy sygnał.

Kolonia z wieloma królowymi i pączkowanie

Hurtnica pospolita, czarna mrówka z trawnika, zakłada nowe kolonie po lotach godowych. Jej gniazdo ma zwykle jedną królową. U mrówki faraona w dużych koloniach żyją setki królowych. Według bazy gatunków obcych Instytutu Ochrony Przyrody PAN może ich być nawet do dwóch tysięcy. Populacja w budynku liczy od kilkudziesięciu osobników w świeżym gnieździe do setek tysięcy, rozłożonych na wiele gniazd. Gniazda są w pustkach ścian, w kanałach instalacji grzewczej i wodnej, w gniazdkach elektrycznych, w sprzęcie, a nawet między ułożoną pościelą i ręcznikami.

Nowe gniazda powstają przez pączkowanie. Grupa robotnic przenosi larwy i poczwarki razem z jedną lub kilkoma królowymi w nowe miejsce. Robotnice potrafią wychować nową królową z przeniesionych larw. Do założenia gniazda nie zawsze jest więc potrzebna królowa. Królowa żyje od 4 do 12 miesięcy i składa setki jaj. Rozwój robotnicy od jaja trwa około 38 dni. To wyjaśnia, dlaczego kolonia odradza się z każdego fragmentu, który przetrwa zabieg.

Dlaczego oprysk pogarsza sprawę

Oprysk i aerozole odstraszają mrówki i zabijają tylko robotnice na powierzchni. Kolonia reaguje przeniesieniem królowych i czerwiu, czyli pączkowaniem. Przez kilka dni może wyglądać, że problem zniknął. Potem mrówki pojawiają się w kilku nowych miejscach, bo z jednego gniazda powstało kilka. Opisuje to przewodnik Uniwersytetu Florydy. Badanie opublikowane w 2025 roku w Journal of Economic Entomology (Feng, Choe, Lee) pokazało, że zarówno aerozole z pyretroidem, jak i preparaty na bazie olejków eterycznych, dostępne w zwykłym sklepie, zwiększały prawdopodobieństwo pączkowania kolonii.

W budynku wielorodzinnym i w szpitalu to typowa przyczyna porażki. Firma kładzie przynęty, a mieszkańcy, personel albo osoby sprzątające psikają aerozolem kupionym w markecie. W ten sposób rozpraszają kolonie, zanim przynęta zdąży zadziałać. Z tego samego powodu przynęty nie kładzie się w miejscach świeżo opryskanych. Na czas programu trzeba też uzgodnić, że nikt w budynku nie stosuje własnych środków na mrówki.

Gdzie mrówka faraona jest największym problemem

Mrówka faraona potrzebuje ciepła, wilgoci i stałego dostępu do pokarmu. Instytut Ochrony Przyrody PAN wymienia jako typowe miejsca szpitale i sanatoria, piekarnie, pralnie, zakłady spożywcze, ogrzewane magazyny, restauracje i szkoły. W bloku z centralnym ogrzewaniem mrówki przechodzą między mieszkaniami pionami instalacyjnymi. Lokatorzy z różnych pięter walczą wtedy z tą samą populacją.

W szpitalu problemem jest higiena. Mrówki chodzą po odpadach, opatrunkach i pościeli. W literaturze opisano przenoszenie przez nie kilkunastu drobnoustrojów chorobotwórczych, w tym salmonelli, gronkowców i paciorkowców. Opisano też pobieranie wilgoci z butelek do wlewów dożylnych podłączonych do pacjentów. W piekarni i cukierni mrówki przyciąga cukier i ciepło pieców. Mrówka w wyrobie oznacza reklamację i pytanie od sanepidu. W hotelu problem zaczyna się od skargi gościa na mrówki w łazience albo przy minibarze.

Jak wygląda program przynętowy

1. Przegląd budynku z przynętami kontrolnymi, słodkimi i tłustymi. Pokazują one trasy mrówek i miejsca największej aktywności.
2. Przynęty o powolnym działaniu i bez efektu odstraszającego, także z regulatorem wzrostu owadów. Regulator zatrzymuje produkcję robotnic i sterylizuje królowe. Przynęty kładzie się na trasach, przy źródłach pokarmu i wody.
3. Zasięg obejmuje wszystkie lokale z mrówkami i lokale sąsiednie. W budynku wielorodzinnym najlepiej objąć programem cały budynek. Przewodnik Uniwersytetu Florydy mówi wprost, że zasiedlenie budynku wielorodzinnego wymaga zabiegu w całym budynku.
4. Na czas programu rezygnujesz z oprysków i aerozoli. Dotyczy to także mieszkańców i personelu.
5. Kontrole odbywają się co kilka tygodni. W ich trakcie uzupełnia się przynęty, aż przynęty kontrolne przestaną przyciągać mrówki. Program trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy, zależnie od liczby i wielkości kolonii.

Dla zarządcy albo dyrektora szpitala najważniejsza jest organizacja. Potrzebujesz dostępu do lokali w ustalonych dniach, informacji dla mieszkańców albo personelu, że nie wolno psikać, oraz jednego miejsca do zapisu wyników kontroli. W obiektach, które obsługujemy, prowadzimy te zapisy w PestScan. Widać tam, które lokale były sprawdzone i gdzie przynęty wciąż przyciągają mrówki. Pozostałe zabiegi na owady w obiektach firmowych opisujemy na stronie dezynsekcja.