Najważniejsze w skrócie
- Kapturnik zbożowiec (Rhyzopertha dominica) to ciemnobrązowy, walcowaty chrząszcz o długości około 2,5 do 3 mm. Atakuje całe, zdrowe ziarniaki i wyjada je od środka.
- Kapturnik zbożowiec pochodzi z ciepłych krajów i trafia do Polski z importowanym ziarnem, ale w magazynach, portach i zakładach zbożowych potrafi utrzymywać się na stałe.
- Kapturnik zbożowiec różni się od wołka zbożowego tym, że lata. W ziarnie żerują jego larwy i dorosłe chrząszcze, a w porażonej partii zostaje znacznie więcej mączki.
- Kapturnik zbożowiec rozwija się już od około 17 do 18 stopni. Optimum ma w około 30 stopniach, a zimą w nieogrzewanym magazynie się nie rozwija.
- MIXTUM gazuje ziarno, w którym występuje Kapturnik zbożowiec, na miejscu: w silosie, magazynie płaskim, pryzmie pod folią albo na przyczepie. Mniejsze partie trafiają do komory fumigacyjnej w Rzezawie.
Kapturnik zbożowiec (Rhyzopertha dominica) to ciemnobrązowy, walcowaty chrząszcz o długości około 2,5 do 3 mm. Jest pierwotnym szkodnikiem ziarna: atakuje całe, zdrowe ziarniaki i wyjada je od środka. Pochodzi z ciepłych krajów i trafia do Polski z importowanym ziarnem, ale w magazynach, portach i zakładach zbożowych potrafi utrzymywać się na stałe. Od wołka zbożowego różni się cechami, które wpływają na sposób zwalczania: lata, w ziarnie żerują larwy oraz dorosłe chrząszcze, a po jego żerowaniu w partii zostaje znacznie więcej mączki.
Kapturnik czy wołek: różnice widoczne w próbce
| Cecha | Kapturnik zbożowiec | Wołek zbożowy |
|---|---|---|
| Głowa | schowana pod guzkowatym przedpleczem jak pod kapturem, niewidoczna z góry | wydłużona w wyraźny ryjek |
| Lot | lata, latem przemieszcza się między magazynami | nie lata |
| Jaja | luzem na ziarnie i w mączce; larwa sama wgryza się w ziarniak | w otworze wygryzionym w ziarniaku i zaklejonym |
| Kto drąży ziarno | larwy i dorosłe chrząszcze | larwy; dorosłe żerują w masie ziarna |
| Ślad | ziarniak wyjedzony do okrywy, dużo drobnej mączki | okrągły otwór wylotowy, mniej pyłu |
| Temperatura | ciepłolubny, rozwój od około 17 do 18 stopni | rozwój od około 13 stopni |
Z boku chrząszcz wygląda jak krótki, prosty walec. Pokrywy mają rzędy drobnych dołków, a przednią część przedplecza pokrywają guzki. Larwa jest biała, krępa i zgięta w literę C. Dla niewprawnego oka przypomina larwę wołka, dlatego po samej larwie w rozciętym ziarnie trudno ustalić gatunek. Do oznaczenia potrzebny jest dorosły chrząszcz z próbki albo z pułapki.
Skąd kapturnik bierze się w polskim magazynie
W Polsce kapturnika stwierdzono po raz pierwszy w Szczecinie w połowie XIX wieku. Później wykrywano go w magazynach portowych Gdyni i Gdańska, na węzłach kolejowych oraz w zakładach przetwórstwa zboża. W połowie XX wieku był dość liczny w magazynach z importowanym ziarnem. Dziś uznaje się go za jednego z groźniejszych szkodników pierwotnych ziarna. Badacze wskazują trzy powody, dla których jego znaczenie może rosnąć: dorosłe osobniki latem przelatują między magazynami, do rozwoju wystarcza mu 17 do 18 stopni, a na świecie opisano populacje odporne na deltametrynę i fosforowodór.
Optimum ma w około 30 stopniach, a przy 21 stopniach jego aktywność prawie zamiera. Zimą w nieogrzewanym magazynie się nie rozwija. Utrzymuje się tam, gdzie jest cieplej: w ogrzewanych częściach zakładów, w młynach, w ziarnie grzejącym się od wilgoci albo od innych owadów. Latem znów staje się aktywny. Źródłem zasiedlenia bywa wtedy sąsiedni magazyn albo elewator, z którego chrząszcze przylatują same.
Rozwój i ślady w ziarnie
Samica składa w ciągu życia od 200 do 500 jaj. Składa je pojedynczo albo w małych grupach, luzem na powierzchni ziarna i w mączce. Larwy przez krótki czas poruszają się swobodnie, potem wgryzają się w ziarniak i rosną w nim aż do przepoczwarczenia. Dorosłe chrząszcze również drążą ziarno i żerują w nim przez całe życie. Pełny rozwój trwa około 53 dni w 26 stopniach, a w upale około miesiąca. Kapturnik unika ziarna wilgotnego i zapleśniałego, dlatego dobrze radzi sobie w suchym zbiorze, w którym rozkruszek i pleśnie nie mają warunków do rozwoju.
- Ziarniaki są wyjedzone do samej okrywy, a w środku i wokół nich widać drobną mączkę.
- W ziarnie, na sitach czyszczalni i w przenośnikach zbiera się dużo pyłu. W badaniach Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego na jęczmieniu masa pyłu i ubytek masy ziarna rosły wraz z liczbą chrząszczy. Były też większe na odmianach browarnych niż na pastewnych.
- Przy silniejszym zasiedleniu partia ma nieprzyjemny, stęchły zapach.
- W ciepłe dni w magazynie latają chrząszcze, a pułapki feromonowe przeznaczone dla kapturnika pokazują odłowy.
Odporność na preparaty i co z niej wynika dla zabiegu
Nie wiadomo, jak często odporne populacje trafiają do Polski z importem. To wystarczający powód, żeby zabieg wykonać tak, aby nie sprzyjać odporności: w szczelnym obiekcie, z dawką i czasem ekspozycji dobranymi do temperatury ziarna oraz z pomiarem stężenia do końca ekspozycji. Gazowanie w nieszczelnym magazynie albo zbyt krótka ekspozycja zabija osobniki wrażliwe i zostawia przy życiu najbardziej odporne. Oprysk powierzchni pryzmy nie zatrzyma kapturnika z tego samego powodu, z którego nie zatrzyma wołka: larwy i dorosłe chrząszcze siedzą w środku ziarna.
Jak zwalczamy
Zaczynamy od próbek z kilku głębokości i od sprawdzenia, skąd pochodzi partia. Kapturnik rzadko pojawia się w magazynie bez ziarna kupionego z zewnątrz albo bez sąsiedztwa innego magazynu. Zasiedlone ziarno gazujemy na miejscu: w silosie, w magazynie płaskim, w pryzmie pod folią albo na przyczepie. Mniejsze partie ziarna i produktów zbożowych trafiają do komory fumigacyjnej przy siedzibie w Rzezawie. Przebieg zabiegu opisujemy na stronie fumigacja zboża i silosów. Po zabiegu liczy się chłodzenie. Przewietrzanie ziarna chłodnym powietrzem obniża temperaturę masy poniżej progu, w którym kapturnik się rozwija. Pułapki feromonowe przy silosach i w magazynie pokazują, czy latem chrząszcze nie wlatują z sąsiednich obiektów. Puste komory i przenośniki czyścimy z resztek oraz mączki przed przyjęciem nowego zbioru.
